ProMedico PS Pismo Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach grudzień 2019 / styczeń 2020 nr 265

23 Pro Medico • grudzień 2019 / styczeń 2020 czy opieki charytatywnej. Najgłośniejszą jednak stała się wydana po raz pierwszy w Poznaniu w 1911 rozprawa „O estetyce w medycynie”. Wg opinii współczesnych historyków położnictwa i ginekologii, Święcicki wspo- sób nowatorski przyczynił się do rozwo- ju tej dziedziny, podejmując najbardziej dyskusyjne w tamtych czasach problemy opieki ginekologiczno-położniczej. M.in. włączył się do dyskusji nad rolą higieny przy czynnościach położniczych, dzie- lił się swoimi przemyśleniami na temat gorączki połogowej, etiologii zakażenia poporodowego i sposobów jego leczenia. Ukoronowaniem jego doświadczeń było ogłoszenie wyników badań nad zastoso- waniem metody laparotomii w leczeniu pęknięć macicy. Był drugim, po Ludwiku Rydygierze, pionierem na ziemiach pol- skich całkowitego usunięcia macicy oraz zastosowania arystolu (preparat zawiera- jący 45,8% jodu połączonego ze związkami organicznymi tymolu) do leczenia zapaleń narządów rodnych i odkażania pola opera- cyjnego. W listopadzie 1890 roku rozgłos na gruncie ginekologii przyniosła mu operacja cięcia cesarskiego wykonana z powodu guza stawu krzyżowo-biodrowego u wieloród- ki. Szczelne zszycie ran macicy otworzyło nowy rozdział w technice operacyjnej cięcia cesarskiego wpołożnictwie polskim. Kolejną zasługą w dziedzinie ginekologii i położnictwa było wprowadzanie nowych oraz modyfikowanie dotychczasowych narzędzi położniczych i innych urządzeń lekarskich. Święcicki bardzo krytycznie odnosił się do stosowania kleszczy przy porodach, dopuszczając ich używanie tyl- ko w ostateczności. W 1893 r. skonstruował własne kleszcze, o długich rękojeściach, które umożliwiały lepsze ich wykorzystanie jako dźwigni. Podobnie zmodyfikował narzędzie chirurgiczne do wycinania zra- kowaciałej macicy. Oryginalnym wyna- lazkiem Święcickiego był skonstruowany przez niego aparat do leczenia nieży- tów błony śluzowej macicy (tzw. suche- go leczenia). Przyrząd przypominający rewolwer był zaopatrzony w wymienny pojemnik z lekiem i gumową gruszkę do rozpylenia specyfiku. Największym osiągnięciem na polu nowych urządzeń medycznych uznaje się wprowadzenie przez niego w 1888 roku przenośnego aparatu do anestezji wziewnej za pomo- cą bezpiecznej mieszaniny tlenku azotu z tlenem. W świetle oceny specjalistów aparat na początku XX wieku uznawany był za nowoczesny i bardzo użyteczny w praktyce lekarskiej, a angielska firma Ash & Sons w Londynie sprzedawała ten aparat na terenie Anglii i Niemiec. Wielką zasługą Heliodora Święcickiego było zapoznawanie polskiego świata lekarskiego z najnowszymi postępami w medycynie europejskiej oraz propa- gowanie za granicą rodzimych osiągnięć w dziedzinie ginekologii i położnictwa. Dorobek naukowy Święcickiego doce- niły ośrodki akademickie w Krakowie, Lwowie i w Warszawie. Uniwersytet Jagielloński np. dwukrotnie propo- nował mu objęcie funkcji szefa kli- niki ginekologiczno-położniczej. W rezultacie w 1900 r. uhonoro- wano go najwyższym akademic- kim wyróżnieniem – doktoratem honorowym, który UJ przyznał mu z okazji pięćsetlecia odnowienia Akademii Krakowskiej. DOKTOR SPOŁECZNIK Pięknymi cechami osobowości H. Święcic- kiego było okazywanie miłosierdzia, życz- liwości i pomocy bliźniemu. To właśnie te zasady można dostrzec w działalności lekarskiej i społecznej. Po śmierci żony Heleny, osamotniony, rzucił się w wir pra- cy społecznej. Wspierał wdowy i sieroty po lekarzach polskich, inicjując założe- nie Towarzystwa Pomocy Koleżeńskiej. Poprzez Koło Towarzyskie w Poznaniu gromadził fundusze na organizowanie i wspieranie miejskich i przyfabrycznych żłobków dla dzieci oraz mocno angażo- wał się w opiekę nad ubogimi rodzinami ze Starego Rynku i Chwaliszewa. Fatalny poziom opieki zdrowotnej wśród podopiecznych sprawił, że stał się pierw- szym wśród polskich lekarzy dążącym do powołania instytucji świeckiej pielę- gniarki i pielęgniarza środowiskowego. Mieli oni zastąpić na krótki czas lekarzy, szczególnie w tych miejscowościach, gdzie nie było sióstr zakonnych. PROFESOR – REKTOR W chwili wybuchu wojny w 1914 r. Świę- cicki miał 60 lat, ugruntowaną pozycję lidera polskiego środowiska społecz- no-naukowego. Zdaniem niektórych to właśnie wtedy zaczęła się kształtować u Heliodora koncepcja powołania uni- wersytetu w Poznaniu pod wpływem jego własnych doświadczeń i obserwacji (studia na uniwersytetach niemieckich i bliskie kontakty z Uniwersytetem Jagiel- lońskim). Niewątpliwie sama inicjatywa narodzi- ła się w środowisku TPNP, a szczególnie wśród osób działających na Wydziale Lekarskim, któremu przez lata przewod- niczył Święcicki. Wykłady o charakterze uniwersyteckim rozpoczęły się 21 stycz- nia 1918 r. Jednak dopiero 11 listopada 1918 r. podjęto decyzję o powołaniu Komisji organizacyjnej uniwersytetu pol- skiego w Poznaniu (tzw. Komisję Uniwer- sytecką) z prof. H. Święcickim na czele. Dzięki jego determinacji, mimo gigan- tycznych przeszkód, po 300 latach ocze- kiwania, Poznaniacy doczekali się w koń- cu nowoczesnego, wielowydziałowego uniwersytetu. Wydział Lekarski oficjal- nie otwarto w 1920 r. Będąc przez sześć kadencji rektorem, zdołał zbudować od podstaw uczelnię, która od samego początku reprezentowała w wielu dzie- dzinach najwyższy poziom badań nauko- wych. Utworzenie Uniwersytetu Poznań- skiego było dziełem życia Heliodora Świę- cickiego. Kiedy pojawiły się pierwsze symptomy choroby niedokrwiennej serca oraz ast- my, Heliodor Święcicki nie zwolnił tem- pa pracy: inicjował m.in. organizowanie Akademii Nauk Lekarskich w Warszawie i Poznańskiego Towarzystwa Ginekolo- gicznego. Z jego inicjatywy powstała tak- że Fundacja „Nauka i Praca”, wspierająca wdowy i sieroty po zmarłych profesorach, docentach i asystentach polskich szkół akademickich. Cały majątek Święcickiego został przekazany jeszcze za jego życia tej Fundacji (papiery wartościowe, pałac w Laskach, meble i obrazy). Zmarł nad ranem, 12 października 1923 r. w swoim mieszkaniu w Pałacu Działyń- skich w Poznaniu. Zabalsamowane zwłoki zostały na drugi dzień wieczorem prze- wiezione i wystawione w Auli Uniwersy- teckiej. Pogrzeb Heliodora Święcickiego przybrał charakter manifestacji społecz- ności akademickiej i mieszkańców Pozna- nia. Początkowo trumna ze zwłokami spoczęła w grobowcu na cmentarzu przy ul. Bukowskiej, po wojnie w listopadzie 1946 roku szczątki Heliodora Święcic- kiego zostały uroczyście przeniesione do Grobów Zasłużonych w podziemiach kościoła św. Wojciecha (tzw. Skałka Poznańska). Żałoba po śmierci Heliodora Święcickiego na Uniwersytecie trwała rok. W tym czasie odstąpiono od organizowania wszelkich uroczystości, wyjątkiem były obchody piątej rocznicy powstania uczelni, które w całości poświęcono pamięci jego założy- ciela i pierwszego rektora. KatarzynaB. Fulbiszewska Artykuł powstał na podstawie: „Heliodor Świę- cicki 1854-1923” Michał Musielak, cykl Biografie Rektorów UAM, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2016