ProMedico Pismo Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach grudzień 2021 / styczeń 20222 nr 285

Pro Medico • grudzień 2021/styczeń 2022 24 POTYCZKI Z HISTORIĄ Przywrócił światło oczom Oko od zarania dziejów fascynowało medyków i chirurgów. Okulistyka przez długi czas była uznawana za część chirurgii. Pod koniec XVIII wieku Rafał Czerwiakowski, twórca pierwszej polskiej katedry chirurgii, w ramach swoich zajęć wyod- rębnił oftalmologię. Jednak za ojca polskiej okulistyki uznaje się Wiktora Feliksa Szokalskiego (1811-1891), założyciela pierwszego polskiego ośrodka okulistyki – Instytutu Oftalmicznego wWarszawie. Katarzyna B. Fulbiszewska koordynatorOśrodka DokumentacjiHistorycznejŚIL Pod koniec XIX wieku na Wydziałach Lekarskich Uniwersytetu Jagiellońskiego i Lwowskiego ta dziedzina medycyny zna- lazła dogodny grunt do rozwoju. Na czele Klinik Okulistycznych stanęły dwie osobo- wości: w Krakowie od 1897 r. prof. Bolesław W. Wicherkiewicz, a we Lwowie od 1898 r. – prof. Emanuel Machek. Emanuel Emeryk Machek – twórca potę- gi lwowskiej oftalmologii – urodził się w 1852 r. w Samborze (Galicja Wschodnia). Ojciec – Jan był urzędnikiem sądowym i nie chciał takiego życia dla syna, dlatego też wysłał go na studia medyczne doWied- nia. Pomimo, że nauka była kosztowna, a i droga do kariery niepewna, to jednak medycyna zapewniała prestiż i niezależ- ność. W 1877 r. Emanuel uzyskał tytuł doktora wszech nauk lekarskich Wydziału Lekarskiego UniwersytetuWiedeńskiego. WIEDNIA CZAR To właśnie w Wiedniu powstała pierwsza Klinika Okulistyczna, w której to Emanu- el rozpoczął wolontariat pod kierunkiem prof. Carla Ferdinanda Ritter von Artla. Początki kariery Macheka zbiegły się w czasie z wynalezieniem oftalmoskopu, co pozwoliło niedługo później na opraco- wanie pierwszego atlasu dna oka. Prof. Artl nauczył go stosowania nowoczesnych procedur: obserwacji objawów, zbierania wywiadu, badania i prowadzenia rejestru przebiegu choroby. Przez cały okres nauki w klinice, Machek pozostawał w stałym kontakcie z krakowskim środowiskiem lekarskim – w „Przeglądzie Lekarskim” opisywał aktualne dokonania wiedeń- skich okulistów. Widział dla siebie miejsce wWiedniu. Ubiegał się nawet o stanowisko asystenta wKlinice von Artla. Jednak, kiedy zwolniło się stanowisko asystenta w Klini- ce Okulistycznej Uniwersytetu Jagielloń- skiego u prof. Lucjana Rydla, nie wahał się ani chwili. Dzięki poparciu prof. von Artla, wyjechał do Krakowa. Przez pięć lat dr Machek przygotowywał się w Krako- wie do habilitacji, którą uzyskał w 1882 r. na podstawie pracy Zmiany wziernikowe w oczach królików przypadkach ogólnego zakażenia wąglikowego . RODZINNE STRONY Jesienią 1883 r. wygasła jego umowa w Klinice krakowskiej. Wiedział, że nie utrzyma się tylko z prywatnej prakty- ki. Nie mając wyjścia, wrócił w rodzinne strony – do Lwowa, i skupił się na własnej praktyce. Świat medycyny usłyszał o nim dopiero w 1891 r. Na VI Zjeździe Lekarzy i Przyrodników w Krakowie wygłosił refe- rat O wrodzonych zaćmieniach rogówki i o wrodzonych zboczeniach soczewki pod względem jej położenia. Aktywnie zaczął uczestniczyć w pracach Towarzystwa Leka- rzy Galicyjskich i Towarzystwa Lekarskiego we Lwowie. W 1892 r. otrzymał nominację na prymariusza Oddziału Ocznego Szpitala Powszechnego we Lwowie. Od razu podjął skuteczne działania na rzecz podniesienia jakości placówki. Stworzył nowe gabine- ty do badań, wyposażył salę operacyjną w nowoczesny sprzęt i – co najważniejsze – zwiększył liczbę łóżek na oddziale do 80. Przez 35 lat jego rządów oddział oczny stał na bardzo wysokim poziomie. W lutym 1899 r. spełniło się Jego najwięk- sze marzenie – uroczyście otwarta została Klinika Okulistyczna Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Lwowskiego, której został dyrektorem i pełnił tę funkcję przez 23 lata, nie rezygnując z pracy we wspomnianym już Szpitalu. Swoim referatem inauguracyj- nym prof. E. Machek zapoczątkował nową erę okulistyki lwowskiej i utworzenie cen- trum leczenia operacyjnego oka w tej czę- ści Europy. Jego ambitne plany potwier- dziły międzynarodowe statystyki Nagla – do 1914 r. lwowska klinika zajmowała czwarte miejsce na świecie, po Berlinie, Amsterdamie i Nowym Jorku (co do ilości i trudności wykonywanych zabiegów). NOWA ERA OKULISTYKI Prof. Machek wprowadził własną mody- fikację cięcia rogówkowego w operacji zaćmy. Pierwszy opisał obraz chorobowy półpaśca tęczówki (tzw. choroba Mache- ka). Ulepszył technikę operacyjną powi- kłań powiekowych na tle jaglicy, stosując własną metodę plastyki wolnego brzegu powiekowego. Upowszechnił stosowanie promieni Roentgena do umiejscowienia obcych ciał metalicznych przy ich wydoby- waniu z oka i oczodołu, co było szczególnie ważne dla medycyny przemysłowej i woj- skowej. Przeprowadził własnym sposobem opera- cjęopadnięciapowieki, uzyskując estetycz- ny wynik. Do jego oryginalnych pomysłów należy próba leczenia gruźlicy tęczów- ki za pomocą wstrzykiwań powietrza do przedniej komory oka. Prof. Machek był twórcą polskiego programu leczenia jagli- cy. To z jego inicjatywy w 1924 r. zwołana została konferencja profesorów okulistyki z całego kraju celem zanalizowania proble- mów tej choroby. O jej postanowieniach