ProMedico Pismo Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach grudzień 2023 / styczeń 2024 nr 305

Pro Medico grudzień 2023/styczeń 2024 11 Definicja terapii daremnej wydłużająca jedynie sam proces umierania obejmuje działania, które a priori nie mają na celu wyleczenia chorego. Polega więc na podtrzymywaniu funkcji narządów, bez możliwości osiągnięcia jakichkolwiek korzyści ze strony chorego, nierzadko także przy naruszeniu jego godności. Sceptycyzm zaprzestania Jeszcze o terapii daremnej Tutaj rodzi się jednak pytanie o Ustawę o zawodzie lekarza i lekarza dentysty z roku 1996, a konkretnie art. 30 tejże usta- wy, który mówi, że... Lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przy- padku, gdy zwłoka w jej udzielaniu mogła- by spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub cięż- kiego rozstroju zdrowia oraz w innych przy- padkach niecierpiących zwłoki. Czy wobec tego, w świetle tej ustawy lekarz ma obo- wiązek prowadzenia dalszej terapii, jeżeli uważa, że stała się ona daremną oraz kie- dy i w jakich okolicznościach ma prawo od niej odstąpić? Jest to o tyle istotne, że pomiędzy zanie- chaniem prowadzenia terapii uznawanej za daremną a posądzeniem o świadome, zamierzone spowodowanie śmierci cho- rego (eutanazja) istnieje w moim odczu- ciu – bardzo delikatna granica. I to nawet przy założeniu, że eutanazja jest postę- powaniem aktywnym, w którym bierze udział, oprócz chorego – także osoba dru- ga (lekarz?). Natomiast zaprzestanie tera- pii daremnej, związane jest z obserwacją umierania, w trakcie którego wymagane jest ze strony lekarza wyłącznie dbanie o komfort chorego w ostatnich chwilach jego życia. Ale czy taka obserwacja nie może być zakwalifikowana jednak jako jakaś forma eutanazji? Należy zastanowić się więc, czy w momencie decyzji o przerwaniu tera- pii uznanej za daremną jesteśmy w sta- nie poddać się wyłącznie racjonalnemu rozumowaniu z pominięciem jakichkol- wiek emocji, tak ze strony pacjenta (o ile jest świadomy), jego rodziny, wreszcie lekarza (zespołu lekarskiego). Współczesna neuronauka absolutnie nie uznaje czystej racjonalności, uzna- jąc, że nawet najbardziej sucha w swojej logice aktywność myślowa kieruje się w jakimś stopniu emocjami. Racjonalnie to może decydować wyłącznie sztuczna inteligencja (AI). Czy aby jednak na pew- no? I czy nawet najlepsze prawidła, przepisy regulujące zasady zaprzestania terapii uznawanej za daremną pozwolą bez jakichkolwiek konsekwencji na ich wdrożenie – jeżeli nie będzie dobrej woli osób zaangażowanych (pacjent – rodzi- na, względnie opiekun prawny – lekarz, zespół lekarski). Z drugiej zaś strony kto i jak uchroni tutaj chorego przed naduży- ciami? A jak pisałem powyżej pomiędzy eutanazją a zaprzestaniem uznanego za daremne leczenia istnieje delikatna, wręcz niewidzialna granica. Należy też pamiętać, że odpowiedzial- ność za naruszenie godności chore- go (pomijam tutaj narażenie chorego na cierpienie) oparte jest na trzech prze- słankach, a mianowicie: istnienia same- go dobra osobistego, jakim jest właśnie omawiana godność, jego naruszenie oraz bezprawność działania. Jak chory w skraj- nie ciężkim stanie, nierzadko agonalnym, może odnieść się do tych przesłanek. I kto powinien (w zależności od tego czy cho- ry jest jeszcze świadomy, czy już pozba- wiony świadomości) dokonać oceny, skutkującej ewentualnym zaprzestaniem terapii uznanej za daremną i czy ta ocena mieści się w granicach prawa, czy nie jest ona sprzeczna z normami prawa i kodek- su etyki lekarskiej. Kto i w jaki sposób w ujęciu subiektywnym, odwołującym się do indywidualnych wartości uczuć, życia psychicznego chorego, względnie jego rodziny, ma więc podjąć taką decy- zję? Wydaje się, że ogólne normy doty- czące zaprzestania terapii daremnej, nie powinny być jednak generalizowane, ale ustalane w odniesieniu do poszczegól- nych specjalizacji. Inne będą zapewne reguły obowiązujące w OIOM, inne zaś w oddziałach chirurgicznych, inne wresz- cie – onkologicznych. Dzisiaj wydaje się, że to dopiero począ- tek dyskusji na temat terapii daremnej, jej zaprzestania i ewentualnych skut- ków, zwłaszcza społecznych i prawnych. Chciałbym tutaj jednak przestrzec jesz- cze raz przed możliwymi nadużyciami, aby w przyszłości jakaś szalona ideolo- gia nie adoptowała szczytnych założeń takiego postępowania do swoich być może nawet zbrodniczych celów. Prze- cież Francis Galton w swoich założeniach opracowanych w wydanej w 1869 roku książce Hereditary Genius miał z pewno- ścią szczere i dobre chęci. Zaprzestanie terapii daremnej, związane jest z obser- wacją umierania, w trakcie którego wymagane jest ze strony lekarza wyłącznie dbanie o komfort cho- rego w ostatnich chwilach jego życia. Ale czy taka obserwacja nie może być zakwalifikowana jednak jako jakaś forma eutanazji? prof. dr hab. n. med. Jacek Gawrychowski kierownikKatedry iOddziałuKlinicznego ChirurgiiOgólnej iEndokrynologicznej ŚląskiegoUniwersytetuMedycznego