ProMedico PS Pismo Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach lipiec 2018 nr 251

Pro Medico • lipiec / sierpień 2018 10 prawo medyczne WPROWADZENIE Udzielanie świadczeń medycznych – poza sytuacjami wymagającymi niezwłoczne- go ratowania zdrowia i życia (przyjmuje się, że konieczność taka występuje, tak- że gdy zwlekanie z udzieleniem pomocy byłoby przyczyną nieskuteczności terapii lub jej znacznego przedłużenia) – wyma- ga uzyskania od pacjenta, któremu te świadczenia mają zostać udzielone, zgo- dy. Sytuacja ta jest dość oczywista w przy- padku pełnoletnich, świadomych oraz zdolnych do czynności prawnych osób, natomiast w przypadku pozostałych grup pacjentów, (szczególnie pacjentów mało- letnich), nie jest już tak klarowna. Ochrona zdrowia małoletnich pacjentów powinna stanowić jedno z podstawowych zadań, jakie stawiane jest przed podmio- tami ochrony zdrowia. Równocześnie nie- zwykle ważne jest respektowanie przez personel medyczny zatrudniony w tych podmiotach prawa małoletniego pacjen- ta do autonomii. Wskazuje się, że przepisy powszechnie obowiązującego prawa, jako pacjenta małoletniego uznają każdego pacjenta do ukończenia przez niego 18 r. życia. Równocześnie w przepisach prawa regulujących funkcjonowanie polskie- go systemu ochrony zdrowia zaznaczo- no, że małoletni pacjent, który ukończył 16 r. życia, ale nie ukończył jeszcze 18 lat może współdecydować o procesie lecze- nia lubma prawo w ogóle takiego procesu odmówić – nie wyrazić zgody na hospita- lizację czy leczenie. Jak wskazano w art. 2 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, przestrzeganie praw pacjenta, w tym również pacjenta małoletniego, stanowi jeden z podsta- wowych obowiązków organów władzy publicznej odnoszących się do ochrony zdrowia. W artykule tym wskazuje się rów- nież, że obowiązek ten spoczywa na NFZ, wszystkich podmiotach leczniczych, które udzielają świadczeń zdrowotnych, wszystkich osobach wykonujących zawo- dy medyczne oraz wszystkich pozostałych osobach, które w różnym stopniu i różnym zakresie uczestniczą w udzielaniu świad- czeń zdrowotnych. Pacjent małoletni w aspekcie prawnym PACJENT MAŁOLETNI Niemowlę, dziecko w wieku przedszkolnym, wczesnoszkolnym oraz w wieku gimnazjal- nym, czyli pacjent, który nie ukończył 13 r. życia, jako pacjent małoletni nie posiada żadnej zdolności do czynności prawnych. Oznacza to, że nie posiada on zdolności do samodzielnego podejmowania decyzji dotyczących swojego stanu zdrowia oraz procesu diagnostyczno-terapeutycznego. Natomiast dzieci i młodzież, którzy ukoń- czyli 13 r. życia, mając określony stopień dojrzałości psychicznej oraz świadomości, mogą w pewnym zakresie samodzielnie podejmować decyzje, które dotyczą ich leczenia i/lub współuczestniczyć w procesie decydowania o przebiegu procesu diagno- styczno-terapeutycznego. Niemniej jednak ustawodawca uznał, że granicą wieku, w której młody człowiek może o sobie decydować jest ukończenie 16 r. życia. W związku z tym ustawodawca wyposażył małoletnich pacjentów pomiędzy 16 a 18 r. życia w częściową kompetencję do decy- dowania w zakresie własnego zdrowia. W ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty wprowadzono odrębną katego- rię osób małoletnich, które ukończyły 16 r. życia, a nie ukończyły 18 lat, traktując tych pacjentów jako osoby, które częściowo są zdolne do decydowania o sobie i swoim stanie zdrowia. Warto nadmienić, że kobie- ta, która ukończyła 16 r. życia i za zgodą sądu opiekuńczego zawarła związek małżeński, traktowana jest jako osoba, która w pełni decyduje o swoim stanie zdrowia, zatem wmyśl prawa, jest osoba pełnoletnią. Wraz z postępem procesu dojrzewania dziecka i młodego człowieka, sukcesywnie zmniejsza się zakres uprawnień rodziców wobec dziecka. Wynika to przede wszyst- kim z faktu, że małoletni może stopniowo wykonywać coraz więcej praw samodziel- nie, wśród których znajdują się także prawa do samostanowienia oraz prawa dotyczące decydowania o własnym zdrowiu. PRAWA MAŁOLETNIEGO PACJENTA Informacja medyczna… Jak wskazano w art. 9 ust. 1 ustawy o pra- wach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta każdy pacjent ma prawo do uzyskania informacji o swoim stanie zdrowia. Zarów- no z punktu widzenia pacjenta, jak i osób udzielających świadczeń zdrowotnych, informacja medyczna stanowi niezwykle istotny element, który umożliwia pacjen- towi zwiększanie wiedzy na temat swo- jego zdrowia oraz udzielenie świadomej zgody – lub odmowy udzielenia takiej zgody – na świadczenia medyczne. Rów- nocześnie w kolejnym ust. przytaczanego art. małoletni pacjent, który ukończył 16 r. życia oraz jego przedstawiciel ustawowy, mają prawo do uzyskania przystępnej informacji na temat stanu zdrowia pacjen- ta, rozpoznania, proponowanych oraz możliwych do wykonania w danej sytuacji metodach diagnostycznych i terapeutycz- nych, dających się przewidzieć następ- stwach ich zastosowania lub zaniechania, wynikach leczenia czy rokowaniu. Natomiast pacjent małoletni, który nie ukończył 16 r. życia, choć również posiada prawo do informacji, to jednak informacja ta powinna być ograniczona do wiado- mości, które są niezbędne do prawidło- wego przebiegu udzielania świadczenia medycznego. Równocześnie przekazując małoletniemu pacjentowi informacje na temat jego stanu zdrowia oraz prze- prowadzanych świadczeń zdrowotnych należy wziąć pod uwagę stopień dojrzało- ści intelektualnej tego małoletniego, jego dojrzałości emocjonalnej oraz możliwość zrozumienia przez małoletniego przeka- zanych informacji. …zgoda lub wyrażenie odmowy na świadczenia medyczne Ustawodawca, w zapisach ustawy o pra- wach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, wskazał również, że małoletni powyżej 16 r. życia ma prawo do wyrażenia zgody lub odmowy wyrażenia zgody na świad- czenia medyczne. Natomiast w art. 32 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawo- dach lekarza i lekarza dentysty wskaza- no, że w przypadku udzielania świadczeń zdrowotnych małoletnim pacjentom wymagane jest uzyskanie zgody przed- stawiciela ustawowego tego pacjenta, a w przypadku jego braku do udziele- nia świadczeń zdrowotnych wymagane jest uzyskanie zezwolenia sądu opiekuń- czego.