ProMedico Pismo Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach lipiec 2024 nr 311

Pro Medico lipiec/sierpień 2024 14 (Nie) zgoda na leczenie ROZMOWA AN: Z jednej strony fundamentalnym dobrem objętym ochroną jest moż- liwość decydowania o samym sobie. Zgoda na leczenie stanowi wyraz prawa do samostanowienia o swoim zdrowiu i życiu. Bez właściwie wyrażonej zgody – poza wyjątkami przewidzianymi w usta- wach – działania lekarza są bezprawne. Z drugiej zaś strony na lekarza nałożo- ny został obowiązek ochrony zdrowia i życia pacjenta. W sytuacji braku zgo- dy na leczenie to lekarzowi przychodzi rozstrzygać konflikt pomiędzy dwoma zasadniczymi dobrami, z których każ- de objęte jest ochroną, czyli pomiędzy wolną wolą pacjenta a jego zdrowiem i życiem. Czy zatem wyższą wartość stanowić dla lekarza powinno zdrowie pacjenta czy jegowola?Voluntas aegroti suprema lex esto? TDN: Jeżeli pacjent jest pełnoletni, nieube- zwłasnowolniony i w kondycji mentalnej pozwalającej na świadome podejmowa- nie decyzji dotyczących swojego zdrowia i życia, to wyższe dobro stanowi wola cho- rego. Obowiązkiem lekarza jest ją usza- nować, nawet jeżeli będzie to wymaga- ło odstąpienia od czynności ratujących życie. Pacjent ma prawo do decydowania o swoim życiu osobistym i nikt go tego prawa pozbawić nie może, za wyjąt- kiem sytuacji przewidzianych w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego i usta- wie o zapobieganiu oraz zwalczaniu zaka- żeń i chorób zakaźnych u ludzi. W tych dwóch ustawach znajdujemy posta- nowienia ograniczające naszą wolność decydowania o sobie – są to przepisy, które nakładają obowiązki na pacjenta, podyktowane dbałością o dobra innych niż pacjent osób (vide: przymusowa hospitalizacja, izolacja, izolacja w warun- kach domowych). AN: A co z upoważnieniami ustawowy- mi działania wbrew zgodzie pacjenta zakotwiczonymi poza przepisami prawa medycznego, jak np. w kodeksie postę- powania karnego czy kodeksie karnym wykonawczym? TDN: W tym ostatnim istnieje nawet moż- liwość przeprowadzenia zabiegu operacyj- nego bez zgody pacjenta. Zatem jeśli lekarz otrzyma decyzję np. sądu czy prokuratora, to nie jest uprawniony do weryfikowania jej zgodności z prawem, jest obowiązany ją wykonać. Trzeba jednakże podkreślić z całą mocą, że my rozmawiamy o prze- pisach związanych z ograniczeniem wol- ności pacjenta posadowionych w prawie medycznym, wedle których to lekarz musi decydować, czy spełnione są przesłanki uzasadniające ograniczenie wolności, pod- czas gdy w pozostałych aktach prawnych ciężar decyzji pozostaje po stronie organów procesowych. AN: A czy są sytuacje, w których lekarz może odmówić wykonania decyzji organu? TDN: Oczywiście tak: jeśli powołuje się na przesłanki medyczne stanowiące prze- ciwwskazanie dla podjęcia określonej inter- wencji. Sytuacja taka może mieć miejsce zwłaszcza w razie stawiania przez pacjen- ta aktywnego oporu. Niekiedy nie da się w tych warunkach przedsięwziąć czynności służących realizacji decyzji organu proce- sowego. To do lekarza należy ocena, czy pacjent może być poddany danemu dzia- łaniu bez nadmiernego ryzyka, czyli więk- szego niż normalny jego poziom przy tego typu czynnościach. AN: Rozmawiając o nałożonym na leka- rza obowiązku poszanowania woli pacjenta, nie sposóbpominąć przepisów stanowiących źródło tego obowiązku. TDN: Powinnyśmy rozpocząć od wskazania aktówwyższej rangi, jak Konsytuacja i Euro- pejska konwencja o ochronie praw człowie- ka i podstawowych wolności, które chronią nasze prawo do decydowania o życiu oso- bistym. Ponadto wyraźne przepisy zawarte zostały w art. 16 ustawy o prawach pacjen- ta i Rzeczniku Praw Pacjenta (dalej: u.p.p.), który stanowi o prawie do wyrażenia zgo- dy na udzielenie świadczeń zdrowotnych lub odmowy, po wcześniejszym uzyskaniu informacji o swoim stanie zdrowia. Źródeł obowiązku poszukiwać również należy w przepisach art. 32-35 ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty (dalej: u.z.l.). AN: W przepisach brak jasno wyrażo- nych zasad dotyczących formy, jakiej lekarz powinien dochować przy odbie- raniu zgody/odmowy odpacjenta. Kiedy zatem powinniśmy dopełnić obowiązku zachowania formy pisemnej, a kiedy nie jest onawymagana? TDN: Co do zasady nie jest wymagana żadna forma zgody, czyli ani pisemna ani ustna, bowiem na podstawie art. 32 ust 7 u.z.l. dopuszcza się zgodę konkludentną, czyli zgodę wyrażoną poprzez jakąkolwiek czynność pacjenta świadczącą o wyrażeniu zgody bądź odmowy. Skoro zatem pacjent odsłania klatkę piersiową na propozycję osłuchania, to jest to wystarczająca postać demonstracji zgody na proponowaną dia- Rozmowa lekarza dr n. med. Agnieszki Nowak z prawnikiem prof. dr hab. n. prawnych Teresą Dukiet-Nagórską