ProMedico PS Pismo Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach listopad 2018 nr 254

Pro Medico • listopad 2018 18 WPŁYWDIETY Westernizacjadiety jest zjawiskiemwysoce niebezpiecznym, rozwiązaniem może być wprowadzenie diety śródziemnomorskiej, która upowszechniana jest coraz bardziej w prewencji, a nawet wspomaganiu lecze- nia chorób nowotworowych. Potwierdza to jedno z największych kohortowych badań na świecie, The European Prospecti- ve Investigation into Cancer and Nutrition (EPIC), prowadzone od 1991 r., w którym udział wzięło ponad 500 tys. uczestników z 10 krajów europejskich. Stwierdzono, iż osoby przestrzegające diety śródziemno- morskiej były znacząco mniej narażone na ryzyko tych chorób, a wzrost zgodności diety skutkował istotnym zmniejszeniem ryzyka rozwoju nowotworu. Mechanizmów ochronnych diety śród- ziemnomorskiej upatruje się w antyok- sydacyjnym i przeciwzapalnym działaniu jej składników, przede wszystkim warzyw i owoców, bogatych w witaminy i poli- fenole, oliwy z oliwek, czy tłustych ryb morskich. Ponadto liczne badania dowo- dzą prewencyjnego, a nawet leczniczego działania kwasów tłuszczowych omega – 3 zwłaszcza kwasów EPA i DHA w chorobach nowotworowych, a zwłaszcza raku jelita grubego. Odnosi się to do częstego (nawet do 5 razy w tygodniu) spożywania ryb. DLACZEGO RAK JELITA GRUBEGO JEST WYKRYWALNY ZA PÓŹNO? Wielu pacjentów z rozwijającym się rakiem jelita grubego nie zauważa żadnych obja- wów choroby. Jednym z częstszych symp- tomów jest obecność krwi w/na stolcu i objawy związanej z tym niedokrwistości z niedoboru żelaza. U większości cho- rych krwawienie ma charakter utajony, więc badanie krwi utajonej w kale jest podstawowym wykrywającym zdecydo- waną większość zmian nowotworowych dolnego odcinka przewodu pokarmo- wego. Według danych Krajowego Reje- stru Nowotworów znakomita większość zachorowań na nowotwory złośliwe jelita grubego występuje po 50 r. życia, przy czym ponad 75% zachorowań przypada na populację osób po 60 r. życia. Dotychczas specyficzne przyczyny raka jelita grubego nie zostały dokładnie usta- lone, jednak udało się wykryć pewne zależności. Czynniki ryzyka rozwoju tego nowotworu podzielić można na genetyczne i środo- wiskowe, przy czym większość raków jeli- ta grubego to nowotwory sporadyczne, a więc nieuwarunkowane genetycznie. Wśród zaburzeń genetycznych, wwiększo- ści dziedziczonych autosomalnie dominu- jąco najczęściej rozpoznawane są zespoły polipowatości rodzinnej oraz zespół Lyn- cha, czyli dziedziczny rak jelita grubego niezwiązany z polipowatością. Jednak stanowią one tylko do 5% wszystkich przypadków raka jelita grubego. Wśród nieswoistych zapaleń jelit wrzodziejące zapalenie jelita grubego przebiegające w postaci pancolitis zwiększa 5-15% ryzy- ko zachorowania na raka jelita grubego. W grupie o większym ryzyku rozwoju raka jelita grubego znajdują się również osoby dorosłe, które w dzieciństwie były podda- ne radioterapii jamy brzusznej z powodu nowotworu. PROFILAKTYKA Profilaktykę raka jelita grubego podzielić można najogólniej na chemoprewencję oraz stosowanie badań przesiewowych. Obecnie trwa wiele badań dotyczących stosowania witamin, składników pokar- mowych oraz leków o rzekomym działa- niu chemoprewencyjnym tego nowotwo- ru. Do tej pory stwierdzono, że regularne spożywanie kwasu acetylosalicylowego (ASA) zmniejsza ryzyko rozwoju gruczola- ków oraz raka jelita grubego. Podobnym działaniem miałyby charakteryzować się inne leki z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Pomimo to, żadnego Niestety na Śląsku wskaźniki strukturalne są wyższe, niż średnie krajowe, stanowiąc odpowiednio 12.9% i 10,9%. leku z grupy NLPZ nie zaleca się w celu prewencji sporadycznego raka jelita gru- bego, ze względu na ich działania nie- pożądane. Udowodnione jest znaczenie niektórych witamin w powstawaniu raka jelita grubego. W badaniach interwen- cyjnych stwierdzono, że 15-letnia suple- mentacja kwasem foliowym u kobiet zmniejszyła względne ryzyko raka jelita grubego do 0,25. Uważa się, że niedobór kwasu foliowego w diecie zwiększa ryzy- ko nowotworu poprzez dwa mechani- zmy: zmniejszenie możliwości metylacji DNA, co powoduje zaburzoną aktywację protoonkogenów związanych z karcino- genezą. Inna hipoteza zakłada, że niedo- bór folacyny powoduje zaburzenia puli prekursorów nukleotydów, co prowadzi do uszkodzenia DNA. Pewną rolę w prewencji nowotworów jelita wydaje się odgrywać wapń. Badania European Cancer Prevention Organisa- tion Study Group wykazały zmniejszenie nawrotów gruczolaków jelita grubego w grupie osób z substytucją wapnia. Pod- kreślana jest rola selenu w diecie, jako istotnego czynnika prewencyjnego raka jelita grubego, jednak jego rola w gene- zie raka jelita wymaga dalszych badań. Ponadto dieta zawierająca błonnik pokar- mowy wydaje się odgrywać znaczącą rolę w profilaktyce. Metaanaliza 13 badań typu„case-control”, w których porównano dwie grupy spożycia błonnika pokarmo- wego w dziennej racji pokarmowej wyka- zała istotne zmniejszenie ryzyka raka jeli- ta grubego w grupie o wysokim spożyciu błonnika pokarmowego. Przegląd analiz przeprowadzonych w ramach AGA Tech- nical Review wskazuje na możliwość 50% redukcji ryzyka rozwoju raka jelita grube- go u osób spożywających większe ilości błonnika pokarmowego, w porównaniu do grup o mniejszym spożyciu tych skład- ników pokarmowych. Korzystne działanie błonnika w diecie związane jest ze zwięk- szeniem objętości stolca, wiązaniem potencjalnych karcinogenów w świe- tle jelita, wiązaniem wtórnych kwasów żółciowych, obniżeniem pH stolca oraz korzystnym wpływem błonnika na florę bakteryjną jelita grubego. Od wielu lat badana jest rola probiotyków w diecie antyrakowej i prewencji nowotworów jelita grubego. Rola bakterii acidofilnych wymaga dalszych badań, aczkolwiek udowodniono bardzo korzystne działanie profilaktyczne tych bakterii w indukowa- niu procesu karcinogenezy w jelicie gru- bym pod wpływem różnych karcinoge- nów w badaniach doświadczalnych. W wielu krajach sukces w zakresie wyni- ków leczenia osiągnięto dzięki wprowa- dzeniu populacyjnych badań przesiewo- wych. Udowodniono, że powtarzany raz w roku test na obecność krwi utajonej w kale zmniejsza umieralność z tego powodu o 16%. Szczególnie efektyw- ne wydają się być badania kolonoskopii – badania epidemiologiczne wykazują 60-80% zmniejszenie zachorowalności i umieralności na raka jelita grubego w populacji poddanej tym badaniom skri- ningowym. Dr hab. n. med. Iwona Gisterek kierownik Katedry Onkologii i Radioterapii SUMwKatowicach