ProMedico Pismo Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach luty 2021 nr 276

Pro Medico • luty 2021 26 TROCHĘ HISTORII W objęciach Morfeusza Na początku XIX w. świat uległ zmianie dzięki hartowi ducha 22-letniego młodzieńca, sieroty bez wykształcenia i środ- ków do życia, który jako pierwszy w prymitywnych warunkach wyizolował substancję czynną z rośliny: alkaloid – krysz- tały morfiny, zawarte w maku lekarskim. Katarzyna B. Fulbiszewska koordynatorOśrodka DokumentacjiHistorycznejŚIL Friedrich Wilhelm Adam Ferdinand Ser- türner urodził się w Neuhaus 19 czerwca 1783 roku. Pochodził z zamożnej austriac- kiej rodziny (ojciec był inżynieremw służ- bie księcia), a jego ojcem chrzestnym był sam książę – biskup Paderborn Friedrich Wilhelm. Sytuacja Friedricha drastycznie się zmieniła, kiedy zmarł najpierw jego ojciec, a niedługo później chrzestny. Piętnastolatek pozostał bez wystarcza- jących środków do życia. Bieda zmusiła go do rezygnacji z nauki i poszukiwania pracy. Został praktykantem aptekarza sądowego Cramera, w 1803 r. zdał egza- min na asystenta i podjął pracę u apteka- rza miejskiego w Einbeck. Pierwszą wła- sną aptekę Sertürner otworzył w 1809 roku w Einbeck, a w 1822 kupił aptekę w Hameln, w której pracował aż do śmier- ci w 1841 r. TRUDNE POCZĄTKI W 1803 roku Friedricha zainteresowały właściwości opium, które było głównym składnikiem laudanum, szeroko stosowa- nego przez ówczesnych lekarzy. Sertür- ner zauważył, że przyjmowanie opium było skuteczne, ale wiązało się z ryzy- kiem. Zażywanie go nierzadko kończy- ło się śmiercią pacjenta. Szybko ustalił, że główną przyczyną tego stanu rzeczy był fakt, że wysuszony sok z maku nie posiadał ścisłej, standaryzowanej dawki substancji aktywnej. Po wielu próbach w 1805 roku Sertürne- rowi udało się wyizolować białe kryształy substancji aktywnej. Postanowił zbadać właściwości nowo wyizolowanej sub- stancji oraz ustalić bezpieczną dawkę. Do serii eksperymentów wykorzystał piwniczne myszy i bezdomne psy. Jego pierwsze doniesienie o właści- wościach odkrytego związku począt- kowo zignorowano. Nie zrażając się brakiem reakcji ze strony farmaceutów i lekarzy, rozpoczął publiczne ekspery- menty, w trakcie których przyjmował nową substancję razem z trzema przy- jaciółmi, badając jej właściwości i dzia- łanie na organizm ludzki. Kiedy znajo- mi po kilku eksperymentach odmówili dalszego udziału, Sertürner prowadził badania na samym sobie. Przekonał się, że substancja posiada oprócz właściwo- ści nasennych, m.in. także hipnotyczne i przeciwbólowe. W 1817 roku ponownie opisał właściwo- ści środka, nazywając go teraz morfiną – od imienia greckiego boga snu Morfe- usza. Na podstawie nowych analiz mógł wykazać zasadowe właściwości morfiny, co było w tym czasie czymś absolutnie nowym. Co ciekawe, Sertürner w rapor- cie zawarł w formie ostrzeżenia dla lekarzy, aptekarzy i przyszłych pokoleń wyczerpujący opis ujemnych skutków przyjmowania morfiny. CUDOWNY LEK Zgodnie z przypuszczeniami Friedricha, wkrótce morfinę okrzyknięto „cudow- nym lekiem”. W 1818 roku uznanie leka- rzy wzbudził, opublikowany przez fran- cuskiego lekarza Francois Magendie artykuł opisujący, w jaki sposób morfina przyniosła ulgę w bólu chorującej dziew- czynce. Zaczęto stosować ją do łagodze- nia bólu, jak również jako substytut uza- leżnienia od alkoholu i... opium. Sukces Friedricha zachęcił innych do nowych odkryć. Badacze zaczęli izolo- wać podobne alkaloidy z substancji orga- nicznych, takich jak strychnina (1817 r.), kofeina (1820 r.) i nikotyna (1828 r.). W latach 70. XIX wieku lekarze zdali sobie sprawę, że morfina w rzeczywistości jest bardziej uzależniająca niż substancje, któ- Pamiątkowy medal wybity z okazji 200. rocznicy urodzin Friedricha Wilhelma Sertürnera. Zbiory OśrodkaDokumentacji Historycznej ŚIL. Na rewersie, obok herbuHameln, widnieje napis: „FriedrichWilhelmSertürner zwyciężył ból odkry- wając morfinę. Żył i pracował w latach 1820- 1841 jako aptekarz i badaczwHameln”.