ProMedico Pismo Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach luty 2024 nr 306

Pro Medico luty 2024 23 Fot. domena publiczna Prof. dr hab. n. med. Eugeniusz J. Kucharz Carlos Finlay, komary i żółta febra Medyczne ślady na trasach wędrówek po świecie Wiele zjawisk, współcześnie uznawanych za oczywiste prawdy medyczne, jeszcze nie tak dawno kwestionowano. Jednym z nich jest przenoszenie chorób przez owady (komary – mosquito-born diseases), co do końca XIX wieku było odrzucane i wymagało lat wysiłków, aby przekonać świat medyczny. W przypadku żółtej gorączki, czyli żółtej febry, stało się to celem życia kubańskiego lekarza i mikrobiologa Carlosa Finlaya. TRUDNA DROGA DO PRAWDY Carlos Finlay urodził się 3 grudnia 1833 r. w Santa Maria del Puerto del Príncipe (obecnie Camagüey) – trzecim co do wielkości mieście Kuby. Był synem lekarza pochodzącego ze Szkocji Edwarda (Eduardo) Finlaya i jego żony Elisy (Isabel) de Barrés. W 1881 r. po raz pierwszy przedstawił pogląd, że komary są owadami przenoszącym zakażenie żółtą gorączką. Hipotezę przedstawił na International Sanitary Conference w Waszyng- tonie, lecz została ona odrzucona i zignorowana. W tym samym roku zidentyfikował rodzaj komarów przenoszących zakażenie (rodzaj Aedes). Przeprowadził też doświadczenia na ochotnikach i 14 sierpnia 1881 r. przedstawił na posiedzeniu Real Academia de Ciencias Físicas y Naturales de La Habana (Królewskiej Akade- mii Nauk Fizycznych i Przyrodniczych w Hawanie) postulaty walki z komarami, jako metody ograniczenia zachorowań. Przez dwadzieścia lat postulaty Finlaya były ignorowane. Dopiero w 1899 r. WilliamCrawford Gorgas został szefem zdrowia wHawa- nie i powierzył Finlayowi organizację walki z żółtą febrą. Pozwoliła ona na całkowite wyeliminowanie choroby z wyspy w ciągu sied- miu miesięcy. W uznaniu sukcesu William Crawford Gorgas został wysłany do zwalczania żółtej gorączki wśród budowniczych Kanału Panamskiego. Budowa liczącego ok. 80 km kanału toczyła się w dżungli i pochłonęła ok. 30 tys. ofiar, głównie z powodu żółtej febry. Przyczyniło się to nie tylko do przerwania budowy (m.in. wycofanie się Francuzów kierowanych przez Ferdinanda Marie de Lessepsa – budowniczego Kanału Sueskiego), ale także unie- możliwiało dalszy postęp prac prowadzonych przez Ameryka- nów. Działania Gorgasa oparte na zasadach opracowanych przez Finlaya pozwoliły na zakończenie budowy w 1914 r. W tym cza- sie z zasadami walki z chorobami przenoszonymi przez komary zapoznał się szef amerykańskiej wojskowej komisji specjalnej (U.S. Army Yellow Fever Board) Walter Reed, który, początkowo sceptyczny, później wskazywał w swej korespondencji zasługi Carlosa Finlaya. Pod koniec życia doceniono, przynajmniej na Kubie, prace Car- losa Finlaya. Był siedmiokrotnie nominowany do nagrody Nobla, ale jej nie otrzymał. Piastował kilka znaczących stanowisk w insty- tucjach naukowych i w 1908 r. otrzymał francuski Order Legii Honorowej. Zmarł w Hawanie 20 sierpnia 1915 r. MUZEUM CARLOSA FINLAYAW HAWANIE I PAMIĘĆ O NIM W budynku byłej Królewskiej Akademii w Hawanie zorganizowa- ne jest Muzeum upamiętniające Carlosa Finlaya. Przed Muzeum na małym skwerze znajduje się jego pomnik. Podobnie jak w Panamie nad zatoką. Kilka instytucji przyznaje nagrody imie- nia Finlaya. Nadawany jest też Medal Carlosa Finlaya. Nie zmienia to faktu, że musiał on przez wiele lat promować z uporem swoją koncepcję przenoszenia choroby przez komary, a po sukcesach umożliwiających zwalczanie żółtej gorączki, jego osiągnięcia często przypisywano innym. Kręta i wyboista jest czasami droga do odkrycia. Carlos Finlay.