ProMedico Pismo Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach marzec 2023 nr 297

23 Pro Medico marzec 2023 prof. dr hab. n. med. Eugeniusz J. Kucharz Mitologia wmedycynie Eponimy medyczne. Eponim to słowo lub fraza utworzone od nazwy własnej. Terminologia medyczna od dawna jest bogata w eponimy, mimo pewnych tendencji ich eliminacji. Prawie wszystkie eponimy medyczne wywodzą się od nazwisk lekarzy odkrywców lub autorów pierwszych opisów – narządów, zja- wisk, zespołów chorobowych, procedur terapeutycznych, narzędzi itp. Tylko nieliczne eponimy medyczne mają inne pochodzenie. Z wieloma też łączą się ciekawe historie. Łacińska nazwa kręgu szczytowego, czyli pierw- szego kręgu szyjnego, to atlas, czasami nazywa- ny również dźwigaczem, gdyż jest kręgiem bez- pośrednio unoszącym głowę. W mitologii grec- kiej Atlas był tytanem, czyli bogiem z pokolenia olbrzymów, istniejących przed bogami olimpijski- mi. Razem z innymi tyta- nami i ich partnerkami – tytanidami, brał udział w walce bogów o wła- dzę nad światem zwanej tytanomachią. Zakończyła się ona zwy- cięstwem bogów olim- pijskich. Po przegranej Atlaszostałskazanyprzez Pan z Dafnis – synem Hermesa, pozbawionym wzroku z zemsty za nie- wierność ukochanej nimfie Nomnii. Kopia rzeźby greckiej. Rzeźba Atlasa trzymającego kulę ziem- ską z zaznaczonym konturem Australii (oczywiście nieznanej przez starożyt- nych). Rzeźba znajduje się w Melbour- ne, przy ulicy Collins. Zeusa na wieczne dźwiganie sklepienia niebieskiego na zachodnim krańcu świata. Świat wwyobraźni starożytnych był płaski i kończył się w północno-zachodnim krańcu Afryki. Tamtejszy łańcuch górski roz- ciągnięty odTunezji doMaroka do dzisiaj zwie się Atlasem. Ciekawe jest jednak, wyobrażenie Atlasa w sztuce. Atlas podtrzymy- wał nieboskłon, który mógł być kulisty (sfera niebieska) lub płaski. Nieprawidłowe natomiast jest ukazywanie Atlasa jako olbrzyma trzy- mającego kulę ziemską. Po pierwsze, jej kulistość poznano dopiero w epoce renesansu, a po drugie nie taka była zeusowa kara nało- żona na Atlasa. Wiele jednak rzeźb lub ilustracji tak błędnie ukazuje wyobrażeniemitycznego tytana. Panwmitologii greckiej był bogiem lasów i pól, ochraniającymtrzody i pasterzy. Jegoodpowiednikiemwmitologii rzymskiej jest Faun.Miał tułów i twarz mężczyzny, ale ciało miał owłosione i chodził na kozich nogach z ogonem i rogami na głowie. Był zwinny i dobrze tańczył oraz częstooddawał sięuciechomerotycznym(m.in. z nimfami). Jego atrybutem był instrument muzyczny – fletnia Pana, czyli syringa. Ten dobroduszny i wesoły leśny bóg lubił po obiedzie zażywać drzemki. Jeżeli ktośmu ją przerwał towydawał przeraźliwy krzyk, który płoszył stada. Spłoszone zwierzęta uciekały na oślep, tratując się, a nawet spadając ze skał. Imię boga Pana zostało uwiecznione w medycynie w terminie„panika”określającymobjawpsychopatologiczny.