ProMedico PS Pismo Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach październik 2018 nr 253

Pro Medico • pażdziernik 2018 10 PRAWO MEDYCZNE POJĘCIE ŚWIADOMEJ ZGODY I OSOBYUPOWAŻNIONEDO JEJ UDZIELENIA Mianem zgody w ujęciu prawno-medycz- nym określa się akt woli pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego, który został swobodnie podjęty oraz wyrażony po uzy- skaniu informacji udzielonej przed jego wykonaniem we wszystkich stadiach postę- powania medycznego. Prawo do wyrażenia zgody na określoną interwencję medyczną posiada, co do zasady, każdy pacjent, który ukończył 18. rok życia oraz zachowuje zdol- ność do świadomego wyrażenia woli. Taki rodzaj zgody określany jest mianem zgody typowej i stanowi on najczęściej stosowa- ny rodzaj zgody funkcjonujący w polskich warunkach. Warto zwrócić uwagę na orzeczenie Sądu Najwyższego (SN z 10 kwietnia 2015 r., III KK 14/15, Lex nr 1712821), który uznał, że jed- nymz przejawówautonomii jednostki i swo- body dokonywania przez nią wyborów jest prawo każdego człowieka do decydowania o samym sobie, w tym do wyboru metody leczenia. W orzeczeniu tym wprost powo- łano się na fakt, że wykonanie zabiegu bez zgody pacjenta wypełnia znamiona prze- stępstwa z art. 192 k.k. Niemniej jednak zdarzają się sytuacje, w któ- rychzpowoduwiekupacjentalubjegostanu wskazującegonabrak świadomości, odebra- nie od niego prawnie skutecznej zgody nie jest możliwe.Wprzytoczonych przypadkach ustawodawca wprowadził więc wymóg uzy- skania przez lekarza zgody przedstawiciela ustawowego pacjenta na udzielenie świad- czenia medycznego, a w przypadku braku przedstawiciela ustawowego – wymóg uzy- skania zgody sądu opiekuńczego. W art. 32 ust. 2 ustawy o zawodach leka- rza i lekarza dentysty wskazano, że jeśli pacjent jest osobą małoletnią lub niezdolną do wyrażenia świadomej zgody na inter- wencję medyczną, wymagana jest zgoda przedstawiciela ustawowego, a w przy- padku jego braku lub trudności z porozu- mieniu się z przedstawicielem ustawowym pacjenta, wymagana jest zgoda sądu opie- kuńczego. Wskazany wymóg pełnoletniości wynika wprost z art. 10 Kodeksu cywilnego i nie jest on z reguły podważalny. Natomiast kwestia „niezdolności do świadomego wyrażenia zgody” wciąż stanowi kwestię sporną. W wąskiej interpretacji osobą nie- Rola świadomej zgody pacjenta w procesie diagnostyczno-terapeutycznym W doktrynie, jak również w orzecznictwie, dominującym poglądem jest ten wskazujący, że czynności i świadczenia medyczne wykonywane bez zgody pacjenta są bezprawne, nawet w sytuacji, w której zostały podjęte w celu leczniczym oraz zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej. Przyjmując taki pogląd, uznaje się, że zgoda pacjenta ma podstawowe znaczenie dla legalności procesu diagnostyczno-terapeutycznego, decy- dując tym samym o jego dopuszczalności oraz granicach. Aby zgoda pacjenta była w pełni świadoma, warto umieścić na formularzu zgody adnotację dotyczącą możliwości zadawania przez pacjenta pytań. zdolną do świadomego wyrażenia zgody jest osoba będąca w stanie pełnego braku świadomości, a nie osoba będąca jedynie w stanie utrudnionego kontaktu ze światem zewnętrznym lub ograniczonej percepcji. Nie wszyscy specjaliści z zakresu prawa medycznego zgadzają się z tak wąską defi- nicją niezdolności do wyrażenia świadomej zgody. To z kolei niesie ze sobą wiele proble- mów interpretacyjnych. W sytuacji, w której lekarz błędnie oceni możliwość wyrażenia zgody przez pacjenta, będzie działał on w warunkach błędu wyłą- czającego odpowiedzialność karną. Do opi- sanej sytuacji może dojść w czasie podjęcia czynności nagłych, które co do zasadymogą byćwykonywanebez uzyskania zgody.Wte- dy do lekarza należy ocena, czy zachodzą warunki w postaci niemożności wyraże- nia zgody i niemożności porozumienia się z przedstawicielem ustawowym albo opie- kunem faktycznym pacjenta lub uzyskania zgody sądu opiekuńczego. Należy przy tym zaznaczyć, że zgoda, o któ- rejmowanapodstawiebrzmienia art. 37ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza den- tysty, może być wyrażona przez pacjenta ustnie, w sposób dorozumiany (tzw. zgoda konkludentna), czyli przez takie zachowa- nie, które w sposób niebudzący wątpliwości