ProMedico PS Pismo Śląskiej Izby Lekarskiej w Katowicach październik 2018 nr 253

Pro Medico • pażdziernik 2018 22 Średnie trwanie życia człowieka stale się wydłuża. Maksymalna liczba lat życia, którą może osiągnąć człowiek w optymalnych warunkach środowiska, wynosi 110-120. Dotąd najdłuższym życiem szczyciła się Jeanne Calment; żyła 122 lata i 164 dni. innych osób, lęk przed samotnością, brak wsparcia ze strony otoczenia i lęk przed śmiercią. Populacja osób w starszym wieku cechu- je się niejednorodnością, co oznacza, że „osoby zdrowe” lub z chorobami o lek- kim przebiegu, samodzielne stanowią 60-75%, 20-30% – osoby schorowane z kilkoma chorobami przewlekłymi, nie- zależne, niekiedy wymagające hospitali- zacji, a 2-10% – osoby niedołężne, z wie- loma chorobami przewlekłymi, wymaga- jące stałej opieki oraz często nawracają- cych hospitalizacji i instytucjonalizacji. Starość jest następstwem starzenia, które może przebiegać w sposób zwyczajny, pomyślny lub patologiczny. Ludzie sta- rzeją się przeważnie w sposób zwyczajny, który przebiega z niewielkimi ubytkami funkcjonalnymi w codziennym życiu, bez widocznej patologii. Starzenie pato- logiczne wyraża się wyraźnym spadkiem funkcji narządowych w wyniku nakła- dających się wcześniej występujących chorób, które w konsekwencji prowa- dzą do przedwczesnej śmierci. Starzenie pomyślne oznacza optymalny przebieg starzenia, wolny od patologii, kształto- wany pozytywnie przez uwarunkowa- nia zewnętrzne, o minimalnych deficy- tach fizjologicznych, psychologicznych i społecznych przypisywanych wiekowi chronologicznemu, z długo zachowa- ną sprawnością fizyczną i intelektualną. W Polsce starzenie pomyślne obserwuje się zaledwie u 10-20% starszych osób. Pomyślne starzenie się jest uwarun- kowane optymalnym stanem zdrowia , które obejmuje dobre samopoczucie fizyczne, psychiczne i społeczne oraz zdolność i umiejętność pełnienia ról społecznych i adaptacji do zmian środo- wiska. Największy udział w podtrzymy- waniu dobrego zdrowia ma styl życia (ok. 50%) i kolejno: czynniki środowi- skowe (ok. 20%), dziedziczenie (ok. 15%) i organizacja opieki medycznej (ok. 10%). Oprócz utrzymywania zadowalające- go stanu zdrowia i niezależności funkcjo- nalnej, do podstawowych determinan- tów pomyślnego starzenia się wypada zaliczyć zachowanie niezależności byto- wej (finansowej i mieszkaniowej), utrzy- mywanie więzi rodzinnych i społecznych, poczucie potrzeby ustawicznego kształ- cenia oraz samorealizacji zamierzeń. Ann Bowling w 2007 r. zaproponowała uwzględnienie w pojmowaniu istoty pomyślnego starzenia pięć obszarów: funkcjonowanie społeczne, satysfak- cję życiową, zasoby psychiczne, spoj- rzenie biomedyczne oraz potoczne postrzeganie. W obszarze funkcjonowa- nia społecznego należy podkreślić par- tycypację i aktywność w zaangażowaniu i pełnieniu ról społecznych oraz utrzymy- wanie kontaktów społecznych i pozytyw- nych relacji międzyludzkich. Satysfakcja życiowa, obejmująca również zadowole- nie z wykonywanego zawodu, jest istotną składową jakości życia i dobrego samo- poczucia. W obrębie kolejnego obszaru zauważa się, że psychologiczne modele pomyślnego starzenia się koncentrują się na kreatywności, skuteczności, niezależ- ności, strategii radzenia sobie, realizacji wytyczonego celu i poczuciu własnej wartości. Obszar zasobów psychicznych jest ściśle powiązany z cechami osobo- wościowymi, które są ważne w rozwoju pomyślnego starzenia się. W biomedycz- nym spojrzeniu na pomyślne starzenie się uwzględnia się pojmowanie ocze- kiwań optymalnej długości życia, przy minimalizowaniu ubytków fizycznych i psychicznych, biorąc pod uwagę długo- wieczność, brak niesprawności, aktywne życie, pozytywnie postrzegane zdrowie, brak dolegliwości chronicznych i czynni- ków ryzyka chorób oraz ich prewencja, niezależność w obszarze funkcjonowa- nia fizycznego, wysoki poziom funkcji poznawczych. Niemniej należy sobie uświadomić, że wiek kalendarzowy jest związany z funkcjonalnymi deficytami, które nieodłącznie towarzyszą starości. W obszarze potocznego postrzegania przez osoby starzejące się i seniorów istoty pomyślnego starzenia, podkreśla się dostrzeganie pozytywnych wartości, norm zachowania seniorów oraz głów- nych nurtów w zakresie oczekiwań kultu- rowych wobec ludzi starszych. Spośród wielu modyfikowalnych czynni- ków, mających istotny wpływ na jakość starzenia, zwłaszcza związanych ze sty- lem życia, jak np. unikanie używek, racjonalne odżywianie, wyższy poziom wykształcenia, do najważniejszych skła- dowych umożliwiających pomyślne starzenie się trzeba zaliczyć regularną aktywność ruchową. Regularna aktyw- ność fizyczna u osób starszych powin- na obejmować trzy ćwiczenia : wytrzy- małościowe, siłowe i rozciągające. Ćwi- czenia wytrzymałościowe (aerobowe), obejmujące marsz, bieg, pływanie, jazdę na rowerze, nordic walking, powinny być wykonywane przez co najmniej 20 minut, 5 razy w tygodniu. Ćwiczenia siłowe (oporowe), czyli anaerobowe należy wykonywać 2 razy w tygodniu, przez 20 minut, obejmując najważniejsze grupy mięśniowe. Intensywność obciążeń opo- rowych powinna być dobierana w ten sposób, aby każde ćwiczenie wykonywać 10-15 razy (10-15 powtórzeń danego ruchu). Wykonywanie ćwiczeń rozcią- gających (gimnastyka, stretching) jest zalecane codziennie przez 5-10 minut. Trzeba podkreślić, że systematyczne sto- sowanie aktywności fizycznej powoduje wolniejszy przebieg starzenia i jest szcze- gólnie ważne w profilaktyce gerontolo- gicznej. Zasadniczo gerontologia jest nakie- rowana na poszukiwanie sposobów przedłużania życia i jego pomyślnego przebiegu, zwłaszcza w okresie starości. Dawniej celem gerontologii było „dodać lat do życia”, obecnie zaś – „dodać życia do lat”; kolejnym terminem demograficz- nym jest„życie wolne od niesprawności”. Do problematyki starzenia się i starości odniósł się Jan Paweł II słowami: „Starze- nie się nie jest złem, któremu trzeba się pod- porządkować, jest powołaniem, na które trzeba umieć odpowiedzieć” oraz „Starość jest takim czasem, w którym wszystko zmierza ku temu, żeby lepiej pojąć sens życia i zdobyć mądrość serca” . Prof. dr hab. n. med. CzesławMarcisz Autor jest koordynatorem projektu „Deter- minanty pomyślnego starzenia się seniorów aglomeracji śląskiej”, realizowanego przez SUM w ramach programu MNiSW „Wsparcie Uniwersytetów Trzeciego Wieku”.