27 / 40
farmakologia
Działania niepożądane są jednym z głównych problemów
terapii lekowej. Działaniem niepożądanym jest każde nieko-
rzystne i niezamierzone działanie produktu leczniczego, wy-
stępujące podczas stosowania terapeutycznych dawek leku.
Działania niepożądane trzeba odróżnić od działań ubocznych
leku, które wynikają z profilu właściwości farmakologicznych
leku i mogą być wykorzystywane w leczeniu. Np. digoksyna,
oprócz głównego działania kardiotropowego, może wykazywać
uboczne działanie moczopędne. Oba działania leku są wykorzy-
stywane w leczeniu niewydolności krążenia.
Podanie leku choremu, oprócz działania terapeutycznego, stwa-
rza niebezpieczeństwo wystąpienia działań niepożądanych
w postaci: zaburzeń ośrodkowego układu nerwowego, zaburzeń
żołądkowo-jelitowych, uszkodzenia miąższu wątroby i nerek,
uszkodzenia układu krwiotwórczego, zaburzeń krzepnięcia krwi,
reakcji alergicznej lub innych. W ciężkiej postaci działania niepo-
żądane leku mogą powodować: zagrożenie życia, konieczność
hospitalizacji lub jej przedłużenie, trwały lub znaczny uszczer-
bek na zdrowiu, uszkodzenie płodu lub zgon pacjenta.
Potrafimy przewidywać skuteczność terapeutyczną leku, ale nie
mamy pewności, jaka będzie reakcja chorej osoby na zastosowa-
ny lek. Niebezpieczeństwo wystąpienia niepożądanych działań
leków zwiększa się, jeżeli w leczeniu stosujemy kilka leków rów-
nocześnie (polipragmazja).
Występujące po leku działania niepożądane wpływają na zacho-
rowalność, śmiertelność, zmniejszają skuteczność terapeutycz-
ną leków oraz wpływają bezpośrednio lub pośrednio na koszty
leczenia.
Zbieranie informacji o skutkach działań niepożądanych powo-
dowanych przez lek nie jest łatwe. W wielu przypadkach tylko
z pewnym prawdopodobieństwem możemy przyjąć, że wystę-
pujące podczas stosowania leku działania niepożądane są zwią-
zane z lekiem i nie wynikają z rozwoju stanu chorobowego.
Pracownicy służby zdrowia są zachęcani do zgłaszania niepożą-
danych działań leków do określonych ustawowo ośrodków kra-
jowych. Gromadzenie danych o niepożądanym działaniu leków
przyczynia się do poprawy bezpieczeństwa stosowania leków.
Spontaniczne zgłoszenie obserwowanych niepożądanych dzia-
łań są podstawą funkcjonowania systemu nadzoru bezpieczeń-
stwa stosowania nowych leków wprowadzonych do obrotu.
Podstawą leczenia jest nie tylko zbieranie danych o niepożąda-
nym działaniu leków, ale także zapobieganie występowaniu tych
działań.
Podstawą zapobiegania występowaniu działań niepożądanych
jest znajomość przyczyn mogących powodować działanie nie-
pożądane. W sposób uproszczony możemy przyjąć, że
istnieją
dwie główne przyczyny występowania działań niepożąda-
nych po stosowaniu leków.
Pierwszą przyczyną jest niewłaściwe przygotowanie leku,
a drugą – wystąpienie toksycznego działanie leku u osoby
leczonej
(rycina)
.
Ten prosty podział wskazuje, że lekarz nie może mieć wpływu na
zapobieganie wystąpieniu działań niepożądanych spowodowa-
nych niewłaściwie wykonanym lekiem. W takich przypadkach,
na podstawie obserwacji objawów toksycznego działania leku,
lekarz może tylko podejrzewać, że lek jest wykonany niewłaści-
wie i może przyczynić się do wycofania leku.
Toksyczne działania niepożądane leku zależą w dużej mierze od
właściwości leczniczych leku, stosowanej dawki i reakcji chorego
na lek. W takich przypadkach lekarz może zapobiec występowa-
niu działań niepożądanych przez właściwy dobór leku i zalece-
nie odpowiednich dawek do stosowania.
Zagrażające życiu działania niepożądane spowodowane
niewłaściwie wykonanym lekiem zdarzały się dawniej i zda-
rzają się obecnie.
Jako przykład takiego działania może posłużyć zastosowa-
nie glikolu dietylenowego jako podłoża do sporządzenia sy-
ropów w 1937 r.
(1,19).
Wprowadzone do leczenia sulfonamidy były skuteczne w lecze-
niu szeregu infekcji. Leki tej grupy trzeba było stosować doustnie
w dawkach wysokich wynoszących 2-5 g. Takie wysokie dawki
można było stosować u osób dorosłych. Nie nadawały się do
stosowania u dzieci. Sulfonamidy nie rozpuszczają sie w wodzie
i nie mogły być podawane w postaci syropów. Jeden z wytwór-
ców leków stwierdził, że sulfonamidy dobrze rozpuszczają się
w glikolu dietylenowym i ten związek wykorzystał do wytwarza-
nia syropu zawierającego sulfainilamid do stosowania u dzieci.
Po wprowadzeniu do obrotu tego syropu, w ciągu 2-4 dni zmar-
ło 105 osób, głównie dzieci. Przyczyną zgonów było toksyczne
działanie glikolu dietylenowego jako rozpuszczalnika. Glikol die-
tylenowy powodował uszkodzenie nerek, wątroby, a następnie
układu nerwowego (1,19).
Po tej tragedii
zakazano na całym świecie stosowanie glikolu
dietylenowego jako rozpuszczalnika do sporządzania leków
płynnych
. Znacznie większa tragedia wydarzyła się 70 lat póź-
niej po zastosowaniu
gliceryny zanieczyszczonej glikolem
dietylenowym
w różnych syropach na przeziębienie, kaszel,
sprzedawanych bez recept w Panamie, Argentynie, Nigerii, In-
diach i w innych krajach (2 ,8, 19, 28,37).
Warto poznać przyczyny warunkujące przedostanie się gli-
kolu dietylenowego do powszechnie stosowanych syropów
sprzedawanych bez recept. Poznanie tych mechanizmów
Referat został wygłoszony podczas uroczystości wręczenia dyplomów tytułu
specjalisty lekarzom i lekarzom dentystom Śląskiej Izby Lekarskiej 15 kwietnia
2015 r. O książce prof. Jańca „Leki sieroce” pisaliśmy w kwietniowym wydaniu
„Pro Medico”.
Znaczenie zbierania informacji o niepożądanym
działaniu leków w kształtowaniu bezpiecznej
farmakoterapii i postępu terapeutycznego. Część 1
25
Pro Medico
postscriptum
•
maj 2015
Rycina. Uproszczony podział przyczyn niepożądanych działań
leków.
ciąg dalszy na str. 26