25 / 40
23
Pro Medico
postscriptum
•
czerwiec/lipiec 2015
farmakologia
W Polsce żaden lekarz nie mógł przewidzieć że lek Chlorsuccil-
lin zamiast skoliny zawiera hydrokortyzon. Preparaty Corhydron
zawierały środek zwiotczający skolinę, zamiast hydrokortyzonu
(21,24).
Już w tym roku trzeba było wycofać w Polsce 15 leków z powodu
wad produkcyjnych (10).
Działania niepożądane mogą się ujawnić w późniejszym okresie
po zastosowania leku.
Wystąpienie choroby Heinego-Mediny stwierdzono u dużej
liczby dzieci po zastosowaniu źle przygotowanej szczepionki
opracowanej wg. dr. J. Salka. Wypadek ten jest znany jako
„Cutter
accidant”
(16).
Po stosowaniu hormonu wzrostu otrzymanego przysadek ludz-
kich pobranych ze zwłok stwierdzono występowanie zespołu
Creutzfieldt-Jakoba (5, 22).
Początkowo szczepionka przeciwko chorobie Heinego-Mediny
opracowana przez dr. J. Salka była wytwarzana z inaktywowa-
nych parami formaliny wirusów polio namnażanych w hodowli
na tkankach nerek małp. Nie zauważono, że w takich hodow-
lach namnażały się również wirusy małpie SV-40 (7,9,11,15,36).
W procesie inaktywacji wirusów polio parami formaliny wirusy
małpie SV-40 nie ulegały inaktywacji i pozostawały wirulentne
w stosowanej szczepionce. W badaniach eksperymentalnych
stwierdzono, ze wirus SV-40 powoduje u zwierząt nowotwory,
w tym złośliwą postać międzybłoniaka (
malignant mesothe-
lioma
) (7, 9, 11, 15, 36). Nadal trwają badania mające na celu
wyjaśnić czy stosowanie szczepionki dr. J. Salka zainfekowanej
małpim wirusem SV-40, do zapobiegania występowaniu cho-
roby Heinego-Mediny nie przyczyniło się do wzrostu częstości
występowania nowotworów u ludzi (7, 9, 11, 15, 36).
Działania niepożądane wynikające z toksycznego lub alergicz-
nego działania leków mogą dotyczyć występowania: niedokrwi-
stości aplastycznej lub agranulocytozy po stosowaniu cytosta-
tyków, wstrząsu anafilaktycznego po stosowaniu lignokainy lub
penicyliny albo napadu astmy po podaniu aspiryny. Toksycz-
nym, niepożądanym działaniom leków na układ krwiotwórczy
lub na narządy można zapobiegać przez wykonywanie okreso-
wych badań kontrolnych i odpowiednie modyfikowanie daw-
ki lub zamianę stosowanego leku. Działaniom niepożądanym
wynikającym z powodu reakcji alergicznych można zapobiegać
przez wcześniejsze wykonywanie prób uczuleniowych. Działa-
niom niepożądanym wynikającym z odstawienia leków można
zapobiegać przez odpowiednie, stopniowe zmniejszanie dawki
stosowanego leku.
Największym niebezpieczeństwem jest stosowanie leków pod-
czas ciąży. Nie wolno przeprowadzać badań leków u kobiet
ciężarnych. Bezpieczeństwo stosowania leków u kobiet w ciąży
określa się tylko na podstawie kilku testów bakteryjnych i na
badaniu toksyczności u zwierząt. Wyniki tych badań dają tylko
ogólny wgląd w działania niepożądane leków mogące wystąpić
u kobiet ciężarnych. Większość leków przenika przez łożysko do
płodu. Zaleca się unikać stosowania leków u kobiet ciężarnych
ze względu na możliwość zaburzenia:
blastogenezy (okres pomiędzy zapłodnieniem a 18. dniem cią-
ży), embriogenezy (okres od 18 dnia do 8 tygodnia ciąży) lub
rozwoju płodu (fetogenezy, występującej od 8 tygodnia ciąży do
porodu)
Przykładem niepożądanego działania leku powodującego zabu-
rzenia embriogenezy było nie rozpoznane wcześniej embriotok-
syczne działanie talidomidu (6,17,18,19,39).
Wprowadzony przez firmę Grünenthal Talidomid był zarejestro-
wany w 46 krajach jako lek uspokajający. Przez sześć lat stosowa-
nia tego leku nikt nie wiedział, że Talidomid stosowany u kobiet
ciężarnych wykazuje działanie embriotoksyczne objawiające się
występowaniem fokomelii u noworodków. Urodzone dzieci były
pozbawione kończyn.
Brak kończyn to nieszczęście na całe życie. Najpierw trzeba pró-
bować dobrać protezy dla dziecka. Dostosować dziecko do na-
uki w szkole. Przystosować urządzenia do spożywania posiłków.
Potem trudna młodość i potrzeba opieki do końca życia, nawet
do otarcia łez.
Powiązanie występowania fokomelii ze stosowaniem Talido-
midu odkryli dr Mc Bride w Australii (23), dr Widekund Lenz
w Niemczech (38) i dr Franciszka Kelsey, która nie dopuściła do
rejestracji talidomidu w USA (4,17). Na rycinie 3 kopia oryginal-
nej notatki opublikowanej w czasopiśmie Lancet, w której dr Mc
Bride stwierdza, że dostrzega powiązanie występowanie foko-
melii ze stosowaniem talidomidu.
Taka prosta notatka uratowała świat przed niepożądanym dzia-
łaniem talidomidu. Talidomid znikną z półek aptecznych.
W laboratoriach zaczęto badać mechanizm embriotoksycznego
działania talidomidu.
Stwierdzono, ze talidomid hamuje receptory naczyniowego
czynnika wzrostu. Receptory naczyniowego czynnika wzrostu
pochodzą z mezodermy i biorą udział w rozwoju kości długich.
Aktywność tych receptorów jest mała. Receptory kości płaskich
głowy, miednicy wywodzą się z cewki nerwowo-grzbietowej
i aktywność tych receptorów jest duża.
Zastosowanie talidomidu w niewielkim stopniu wpływało na
aktywne receptory czynników wzrostu naczyń warunkujące
ukrwienie i rozwój kości płaskich, natomiast silnie blokowało
słabą aktywność receptorów czynników wzrostowych naczyń
w obrębie kości długich, co powodowało zatrzymanie rozwoju
kończyn górnych i dolnych u płodów (18).
Znaczenie zbierania informacji o niepożądanym
działaniu leków w kształtowaniu bezpiecznej
farmakoterapii i postępu terapeutycznego – część II
Pochodne talidomidu, zostosowane do leczenia trądu (14), łuszczy-
cowego zapalenia stawów i białaczek (3, 6, 13, 32).
ciąg dalszy na str. 24
Fragmenty wykładu prof. dr. hab. n. med. Waldemara Jańca, wygłoszonego pod-
czas uroczystości wręczenia dyplomów tytułu specjalisty lekarzom i lekarzom
dentystom Śląskiej Izby Lekarskiej 15 kwietnia 2015 r. Część pierwszą zamieści-
liśmy w majowym wydaniu wersji internetowej „Pro Medico".