30 / 40
Pro Medico
•
czerwiec/lipiec 2016
28
medycyna bez granic
W Sankt Petersburgu na wyspie zwanej
Aptekarską znajduje się duży kompleks
budynków Instytutu Medycyny Doświad-
czalnej.W tymmiejscu w latach 1890-1936
pracował, dokonując swych największych
odkryć,
Iwan Petrowicz Pawłow
(1849-
1936). Był wybitnym fizjologiem rosyjskim,
wyróżnionym Nagrodą Nobla przyznaną
mu w 1904 r. Jego prace pozwoliły zrozu-
mieć istotę odruchów warunkowych i me-
chanizmy działania ośrodkowego układu
nerwowego. Niestety, po śmierci Iwana
Pawłowa i na pewno wbrew jego woli,
stwierdzenia wielkiego fizjologa stały się
dogmatami, a tzw. nerwizmpawłowski był
jedyną i bezwzględnie obowiązującą kon-
cepcją tłumaczącą patogenezę wszystkich
chorób. Było to nie tylko zahamowaniem
rozwoju nauki, a też stało się źródłem re-
presji wobec wielu naukowców, nie tylko
rosyjskich.
Iwan Pawłow prowadził swoje badania
w dużej części na psach. Opracował m.in.
technikę operacyjnego wytworzenia tzw.
małego żołądka oddzielonego od przewo-
du pokarmowego, a jednocześnie reagują- cego odruchowo dzięki połączeniom ner-
wowym. Wyrazem wdzięczności dla setek
psów, które oddały życie w badaniach fi-
zjologicznych jest pomnik psa, wystawio-
ny dzięki staraniom Pawłowa na terenie
parku okalającego budynki Instytutu.
Pomnik był fontanną, której misę napeł-
niało osiem dysz, w kształcie psich głów,
nad którą góruje siedzący na kolumnie
duży pies. Z czterech stron kolumny znaj-
dują się płaskorzeźby i wypowiedzi Iwana
Pawłowa.
Pomnik (…) odsłonięto na dwa dni przed
XV Międzynarodowym Kongresem Fizjo-
logów, który odbył się w Moskwie i Lenin-
gradzie (czyli obecnymSankt Petersburgu)
9-17 sierpnia 1935 r. Było to wyjątkowe
wydarzenie naukowe, bo Kongres został
zorganizowany za osobistym zezwole-
niem Józefa Stalina w okresie największej
izolacji Związku Radzieckiego na arenie
światowej, a przyjechać nań mogli lekarze
i biolodzy z całego świata. Oczywiście, byli
całkowicie oddzieleni od obywateli ZSRR.
Gospodarz Kongresu Iwan Pawłow miał
wtedy 85 lat i był od 1925 r. – do końca
życia (zmarł w 1936 r. na zapalenie płuc)
dyrektorem Instytutu Fizjologii Akademii
Nauk Związku Radzieckiego.
Dzisiaj pomnik jest nieco zapomniany.
Okolice zarosły niepielęgnowaną zielenią,
fontanna dawno już nie działa, w jej misie
pojawiły się chwasty, ale konstrukcja trzy-
ma się dobrze. Z czasów Pawłowa pozo-
stał budynek laboratorium chemicznego
i tzw. wieża ciszy (basznia mołczanija).
Na terenie Instytutu powstało kilka no-
wych budynków, m.in. Instytutu Badania
Mózgu Człowieka. Nie ma już też słynnej
psiarni powstałej według koncepcji Paw-
łowa. Oglądałem ją jeszcze w roku 1980.
Były to długie szeregi indywidualnych bud
dla psów z małym wybiegiem. Psy mogły
więc zachować swoją „indywidualność”.
Z tego miejsca pozostał jedynie relief.
Iwan Pawłow dokonując doświadczeń
na psach uważał, że godność człowieka
wymaga, aby ograniczać zwierzętom do-
świadczalnym wszystkich niepotrzebnych
cierpień. Dał temu wyraz na przedniej
płaskorzeźbie pomnika, na której napisał:
„Pies, który był pomocnikiem i przyjacielem
człowieka od czasów prehistorycznych, zło-
żył wielką ofiarę na ołtarzu nauki, a nasza
godność człowieka wymaga, że była ona
składana zawsze i wszędzie bez dającego się
uniknąć cierpienia zwierzęcia”.
Tym samym
na wiele lat wyprzedził dzisiaj obowiązu-
jące kodeksy pracy badawczej na zwierzę-
tach.
Eugeniusz Józef Kucharz
Fotografie z archiwumAutora
Medyczne ślady na szlaku wędrówek po świecie
Pomnik psa używanego
do doświadczeń
Anna Kotulska i Eugeniusz J. Kucharz przed wejściem do Instytutu Medycyny Doświadczalnej
na Wyspie Aptekarskiej w Sankt Petersburgu (obecnie ulica Akademika Pawłowa).
Pomnik psa zbudowany według pomysłu
Iwana Pawłowa dłuta Inokientego F. Bezpa-
łowa (stan z roku 2012).